گزارشی از روند

مسیر دشوار تحقیق برای درک زندگی عرفا

عرشی: روز اول که با دوستان جلسه گذاشتیم تصوری از میزان
زمان و انرژی‌ای که باید برای این کار صرف می‌کردیم نداشتیم. خیلی از دوستان می‌گفتند
کار را می‌توانیم یک ساله ببندیم اما ورود به این موضوع و ادامه آن آن‌قدر دشوار
بود که یازده سال زمان برد. کمبود منابع، عدم دسترسی به شاگردان این بزرگان، عدم
همکاری آن‌ها و اینکه اغلب این علما، اصلا تمایل به گفت‌وگو نداشتند، همه این‌ها
سبب شد برای ساخت زندگی هر شخصیت حداقل سه یا چهار سال زمان صرف شود. به طور نمونه
درباره شخصیت‌هایی چون آیت الله شیخ محمد بهاری، شیخ جواد انصاری همدانی، آیت الله
سیدعلی قاضی و مخصوصاً آیت الله سیدجمال‌الدین گلپایگانی منابع مکتوب بسیار اندک
بود و گاهی پیدا کردن یک نامه یا نقل قول هم برایمان غنیمت بود. بخش مهمی از کار
به دوش کارگردان بود که هم خودش تحقیق کند و هم به دنبال منابع جدید باشد.زمانی که
از اقای توانا دعوت شد که کارگردانی برخی از قسمتها را به عهده بگیرند شاید
تصورشان این بود که در عرض شش ماه کار رابه پایان برسانند اما صبورانه گام در راهی
گذاشتند که 4 سال طول کشید وجا دارد از ایشان به دلیل صبر تلاش و دقتشان صمیمانه
تشکر کنم

راعی: اگر قبول کنیم که تحقیق و پژوهش بنای اصلی یک مستند
است. ما در همین قدم اول کلی مشکل داشتیم. دلیل این مشکل هم مشخص بود چرا که  اساساً در میان علمای شیعی این رسم که مراحل
سیروسلوک یا تجربیات الهی‌شان را مکتوب کنند نبوده است. درحالی که شما می‌بینید
اغلب کشیشان مسیحی تجربیاتشان را مکتوب کرده‌اند اما تفاوت دیدگاه عرفان شیعی با
دیگر ادیان در همین نکته است که آن‌ها در اظهار مقامات معنوی کَتوم (راز نگهدار و
پنهان کننده) هستند، و خیلی کم اتفاق می افتد که چیزی بگویند و یا طوری رفتار کنند
که کسی متوجه درک و دریافت‌های روحی‌شان بشود و تنها شاگردانی که ارتباط نزدیک با
آن‌ها داشتند و یا نزدیکان آن‌ها گاهی به نکته هایی برخورد می‌کردند که تازه آن‌‌ها
هم تمایلی به بیان این سلوک معنوی نداشتند. ما هم درپی این شاگردان و نزدیکان
بودیم تا آنها از رفتار و گفتاراین علما برای ما بگویند که همین مسئله شاید سال‌ها
طول می‌کشید. مثلاً شنیده بودیم فلان جا فلان کس یک نامه‌ای از ملاحسینقلی همدانی
دارد یا مثلاً تاجری در کرمانشاه گفته پدرش دوستی دارد که پدرشان به محضر آیت الله
سیدجمال‌الدین گلپایگانی مشرف شده و می‌تواند اطلاعاتی درباره این شخصیت بدهد. عرشی
:حتی گاهی با کلی دردسر هماهنگ می‌کردیم که به محضر یکی از آقایان که شاگرد فلان
عالم بودند برسیم و وقتی می‌رفتیم او منصرف می‌شد و صحبت نمی‌کرد. یک بار یکی از
دوستان با زحمت توانست قرار گفت‌وگو با یکی از شاگردان خاص شیخ جواد انصاری همدانی
را فراهم کند. وقتی خدمت رسیدیم هر کار کردیم حاضر به گفت‌وگو نشد و می‌گفت دست از
سر ما بردارید. گاهی هم پیش می‌امد از روی ادب می‌گفتند تا فلان عالم که مقام
بالاتر است صحبت نکند ما حرفی نمی‌زنیم.

از شاهد بازاری تا پرده نشین بودن

عرشی: بخش دیگری از حساسیت و دشواری تهیه و تولید این مستند
به خود موضوع برمی‌گشت. از آن‌جایی که روحانیت اصیل شیعه مبتنی بر اخلاق محمدی (ع)
زندگی کرده است، ما باید از بیان هر مطلبی که باعث مشوه شدن، و به بی‌راهه رفتن
افکار می‌شد پرهیز می‌کردیم برای همین در بیان نقل قول‌ها سعی داشتیم از درستی آن‌ها
مطمئن شویم. هدف ما این نبود که با تکیه بر یک سری کتاب و تحقیق و مقاله یک نفر را
جلویی دوربین بیاوریم و او درباره مثلاً
علامه طباطبایی صحبت کند که اگر این طور بود کار ما هم راحت بود و چند نفر
از روحانیون را که سخنوران خوبی هم بودند را می‌اوردیم و می‌گفتیم شما درباره
سیدعلی قاضی صحبت کن.

گلبن: هدف ما بیان این راز و رمزها و سیر و سلوک از زبان
نزدیک‌ترین افراد به آنها  و کسانی که مقام
این علما را درک کرده بودند،بود. برای همین راضی کردن بسیاری از شاگردان و یا
افراد نزدیک به این عرفا برای صحبت کردن هم یک پروسه زمان‌بر و طولانی بود چرا که
اغلب آن‌ها با علنی کردن این حرف‌ها مخالف بودند و یا می‌گفتند چه شده که حالا به
فکر ساخت برنامه درباره فلان عارف افتاده‌اید. درواقع ابتدا باید اعتماد آن‌ها را
جلب می‌کردیم و پس از کلی صحبت و اینکه متوجه می‌شدند گروه تحقیق ما بسیار دقیق و
به دور از حواشی کار کرده، به ما اجازه گفت‌وگو می‌دادند. که البته در مورد بسیاری
از این شاگردان این اتفاق نیفتاد. به طور مثال شاگردانی چون آیت‌الله جوادی آملی،
آیت‌الله حسن زاده آملی و آیت‌الله ابراهیم امینی که صاحب سرّ علامه‌اند تا امروز
درباره این شخصیت حرفی نزده‌اند و حاضر نشدند جلوی دوربین بیایند و درباره
سیروسلوک علامه صحبت کنند و شاید یکی از ارزوهای ما این باشد که یک روز یکی از این‌ها
لب بگشاید و از پرده نشینی به درآید اما می‌بینید که راه و رسم این راه کتمان و
پرده نشینی است و با هیاهو فاصله دارد و اصلاً به همین دلیل این راه عمیق است.

توانا: بسیاری از این شخصیت‌نگاری‌ها ماحصل کار پیاپی و جمع‌اوری
ذره ذره اطلاعات بوده است. برای درک یک مفهوم سراغ افرادی رفتیم که تابه حال
دوربین ندیده بودند و یا دوربین سراغشان نرفته بود. حتی در فاصله این چند سال کار
بسیاری از افرادی که به محضرشان رفتیم فوت کرده‌اند. به طور مثال وقتی می‌خواستیم
مستند سید جمال گلپایگانی ــ که اکنون در حال پخش است ــ را شروع کنیم چون ایشان
در ایران نبودند هیچ منبعی نداشتیم. برای همین کار تا چهار سال متوقف شد تا در این
فاصله اطلاعات بدست بیاوریم. برای ما مهم بود که کار دقیق انجام شود و  در این فاصله با شخصیت‌هایی مصاحبه کردیم که
اگر الان می‌خواستیم با آنها صحبت کنیم امکانش نبود و در نهایت هم توانستیم بخش‌های
بازسازی را در قبرستان وادی السلام در عراق که مدفن ایشان است و بخش‌هایی از نجف
فیلمبرداری کنیم.

در پی بیان کرامات و کشف وشهود
نبودیم

گلبن: از اولین جلسات ساخت این مستند که با حضور اقایان
منصور براهیمی و رضا میرکریمی برگزار شد حرف ما این بود که سعی کنیم در ساخت
برنامه از خود افراد الگو بگیریم و متن‌ها و حتی شیوه ساخت هم متناسب با سیر و
سلوک آنان باشد. این برنامه اصلاً تکیه بر وجوه کشف و شهودی یا پیش‌گویی و مسائل
ماورایی افراد نداشت چرا که این اتفاق خود‌به‌خود در مسیر سلوک افراد می‌افتد و
افراد به شدت از بیان آن‌ها پرهیز می‌کردند و اتفاقاً یکی از تفاوت‌های این کار با
آثاری که در این حوزه ساخته شده است دوری از بیان این قبیل کرامات است عرشی: از
دید علما بیان کشف و شهود دکان داری است و چون هیچ‌کدام از این‌ها دکان‌دار نبودند
به نوعی برای اطرافیانشان الگو شده‌بودند. تاکید ما هم این بوده که کشف و کرامات
نشانه‌ای از بلوغ و رسیدن به هدف نیست و اگر اشاراتی هم به ان شده است برای آوردن
دلیل بوده و خیلی سریع از آن گذشته‌ایم.

راعی: خیلی از کسانی که مدعی این راه بودند به واسطه درگیر
شدن با همین موارد از هدف دور شده‌‌اند و یا متوقف شده‌اند اما علمایی هستند که می‌گویند
حقایقی در این عالم وجود دارد که اگر راه معصوم را برود در دسترس غیر معصوم هم
قرار می‌گیرد و برای روح قابل دریافت است. آن‌ها به حقیقتی رسیده‌اند که می‌گوید
اگر به ائمه ارادت پیداکنید آن‌ها به میزان ارادتتان به شما مساعدت می‌کنند. ممکن
است در مشرب‌های عرفانی با هم تفاوت داشتند اما نقطه عطف همه‌شان این بوده که یک
روز تصمیم گرفتند این راه را که حلقه اتصال ائمه در همه‌شان مشترک بوده را انتخاب
کنند.

ساختار مستندها متاثر از منش و رفتار
افراد بود

گلبن: درواقع الگوی ما در این مستند براین بوده چگونگی
رسیدن به این مرتبه و زحماتی که کشیده‌اند را بیان می‌کردیم و بعد از آن هم اینکه
وقتی به این مرتبه‌ می‌رسیدند رفتارشان چگونه بوده و اگر هم دریافت‌هایی داشتند
اجر صبر و استقامتشان بوده و در نهایت اینکه این مقام دست‌یافتنی است فقط راه‌ورسمی
دارد که باید به‌ان پایبند بود.ما هیچگاه در صدد اموزش عرفان ویا حتی کلاس اخلاق
نبودیم بلکه صرفا می خواستیم تذکری به مخاطب بدهیم که در ورای زندگیهای امروزه سبک
دیگری هم برای زیست ادمی وجود دارد ومخاطب خود بدنبال جستجوی ان برود

توانا: همه‌شان به نوعی می‌گفتند ما هیچی نیستیم و هیچ
ادعایی نداریم. سعی ما هم بر این بود که لحن ادعایی نداشته باشیم و برنامه شبیه
راهی باشد که این‌ها رفته‌اند و همین لحن را حفظ کند. شاید به همین خاطر بود که
نریشن‌ها را هم به‌دور از اغراق، تخیل یا عناصر ادبی بسیار ساده نوشتیم و یا در
بازسازی‌ها دنبال فضای اسطوره‌ای و شاعرانه نبودیم. حتی در انتخاب راوی هم از
گویندگانی  دعوت کردیم که طنین صدایشان به
محتوای مستند نزدیک‌تر بود.

عرشی: در عین حال ویژگی مهم دیگر این مستندها انتخاب تیم
حرفه‌ای تولید بوده است از ایرج عاشوری و مسعود مسجدی حمید روزبهانی حسینی پویا
مدیران تصویربرداری،  بابایی برای گریم آرش
قاسمی صدا گذار که صداگذاربرتر جشنواره گذشته سیما شد تا مجتبی راعی کارگردان
سینما که بسیار حرفه‌ای و با حوصله تدوین برخی ازمستندها را برعهده گرفت.

حدیث کیمیاگری همچنان ادامه دارد

عرشی: بعد از تصویب
این طرح در معاونت سیما قرار شد کار بین سه کارگردان تقسیم شود تا فرصت بیشتری
برای تحقیق وهمچنین سرعت در تولید داشته باشیم. گلبن ساخت مجموعه‌های علامه
طباطبایی (7 قسمت) ، سیدعلی قاضی و شیخ عباس قوچانی (9 قسمت)، شیخ جواد انصاری
همدانی (9 قسمت) را برعهده گرفت. ضمن اینکه ایشان علاوه بر کارگردانی مستندهای
مربوط به آیت الله نجفی مرعشی و مجموعه 6 قسمتی شهید دستغیب با تهیه کنندگی
خودشان، هنوز مجموعه‌های دیگری با محوریت شاگردان ایت اله قاضی رادر دست تولید
دارد. کارگردانی مستندهای ایت الله شاه آبادی (8 قسمت)  و سید جمال گلپایگانی (7 قسمت) را هم جواد
توانا انجام دادند و در کنار او جلیل سامان کارگردانی مستندهای ملاحسینقلی همدانی،
شیخ محمد بهاری، ملکی تبریزی را برعهده گرفت. البته مجموعه‌های علامه محمد تقی
جعفری و  آیت‌الله بهجت به تهیه‌کنندگی
محمد داوودی وکارگردانی محمدرضا کریمی‌راد هم بخش مهم دیگری از این مستندها است که
ضروری است با خودشان بطور مفصل در اینباره گفتگو شود.

گلبن: این طور نبوده که علمای معاصر فراموش شود. در حال
حاضر با تهیه کنندگی محمد داوودی درباره علمایی چون ایت‌الله جوادی آملی، مهدی
الهی قمشه‌ای، سید جلال الدین آشتیانی مستندهایی در دست تولید است.

 

/ 0 نظر / 32 بازدید