نگاهی به مستند

مستند پرتره‌ای در حوزه عرفان اسلامی

مستند «حدیث سرو» یکی از این آثار ماندگار در حوزه مستند
سازی است که با وفاداری کامل به اصل موضوع بر اسناد و مدارک
با نگاهی واقع‌بینانه سعی در بازسازی یک جریان،یک موضوع و بیان زندگی عرفای دینی و
اخلاق داشته است. این مستند که به شیوه مستند پرتره ساخته شده است پخش‌اش از سال
گذشته شروع شده است و در حال حاضر هم در حال پخش است نمونه‌ای مثال زدنی و بی‌همتاست که در عین زیبایی و معرفت
تلاش کرده با معرفی و به تصویر کشیدن سیره و زندگانی عرفای دین و اخلاق و کمتر
شناخته شده در میان مخاطب عام، سرفصل هایی از منش، رفتار و اخلاق‌شان را ازمنظر
مکتب شیعی بیان کند و داستان وار به سیر زندگی و سلوک این عارفان دین و اخلاق بپردازد.
قدرمسلم  در ساخت چنین آثاری اولین سوال
این است که قرار است سراغ چه کسانی برویم و وجه ممیز و تفاوت این شخصیت نگاری‌ها
با دیگر آثاری که تاکنون تولید شده است چیست. جواب این سوال را در هدف این برنامه
می‌توان پیداکرد. درواقع عبدالکریم عرشی و محمد داوودی هر دو تهیه کننده این مستند
ابتدا با تفکیکی که میان عرفان شیعی و تصوف انجام داده‌اند سراغ عالمانی رفته‌اند
که وجه اشتراک همه‌شان اخلاق و عرفان شیعی بوده است. از منظر علوم دینی علمای عارف به علمایی گفته می‌شود که با جهان
بینی عرفانی آشنا بوده و در کنار آن به سیر و سلوک هم مشغول بودند و تمام دغدغه آنان
انطباق آموزه های نظری و عملی عرفان با منابع شیعی و سخنان اهل بیت بوده است
درواقع عرفان اسلامی بدون واسطه به منبع اصلی یعنی ذات حق وصل است که وجه تمایز آن
با عرفان صوفی‌گری و زاهدانه که حلقه مفقوده‌اش حضور اهل‌بیت و پایبندی به اخلاق
اسلامی است در همین جا مشخص می‌شود. سوال دومی که سازندگان این مجموعه قصد پاسخگویی
به آن را دارند چرایی ساخت این مستند و ضرورت آن در فضای کنونی است. در فضای کنونی
که مردم مسائل دینی خود را از علما و مراجع می‌پرسند و زندگی روزمره‌شان هم
درجریان است چه نیازی به شناخت عمیق از این افراد است مگر سبک و شیوه زندگی معاصر
سلوک عارفانه و زاهدانه را می‌طلبد که جوان امروزی به‌جای روند زندگی کنونی‌اش به
گوشه‌ای پناه ببرد و مانند این عرفا زندگی کند. شاید اصلی ‌ترین نکته در ساخت
مستند «حدیث سرو» پاسخ به همین سوال بوده است. این مستند با روایتی زیبا از زندگی
این عرفا الگوهایی را در اختیار جوانان می‌گذارد که می‌گوید شرط رسیدن به تعالی
فقط عبادت صرف نیست بلکه درک عمیق از رابطه خود با خدا و یافتن ابزارهایی که این
رابطه را محکم‌تر و عاشقانه‌تر می‌کند است. به زبان دیگر مستند «حدیث سرو» نوعی
پاسخ‌گویی به عرفان‌های کاذب که راه سیروسلوک، زهدورزی و عبادت را بدون درنظرگرفتن
اخلاق دینی و حضور اهل بیت نشان می‌دهند است. دنیای معاصر با تمام جذابیت‌هایش آدم
امروزی را غمگین و تنها کرده است تنهایی‌و افسرگی‌ای که به شکل فطری با ایمان به
خدا و عرفان التیام پیدا می‌کند و از اینجاست که راه برای انواع عرفان‌های به ظاهر
معنوی باز می‌شود عرفان‌هایی که به سرچشمه اصلی یعنی ذات حق وصل نیستند و  از آن‌ها به عرفان‌های کاذب تعبیر می‌شود. از
اینجاست که وقتی فطرت بسیاری از جوانان انها را به سوی عرفان سوق می‌دهد معرفی
الگوهای دینی بسیار مهمتر است. معرفی چهره‌های برگزیده ای که با تلاش، راه تربیت و
سلوک را طی کرده‌اند، به جوانان جویای عرفان می‌فهماند که عرفانی که دنبالش است و به
او آرامش می‌دهد به جز این نیست و درضمن مسیر رشد و سیر به‌سمت معرفت الهی، رفتنی
است و رسیدن به مدارج بالای کمال دست‌یافتنی است.

اقتباس از شیوه و سلوک رفتاری علما در نحوه ساخت

برخلاف آنچه در ابتدا به نظر می‌آید ساخت چنین مستندی
دشواری‌هایی از جنس خودش را داشته است. شاید اولین دشواری در این نوع مستندها جمع‌آوری
مدارک و اطلاعات کاملاً موثق و درست از دل آدم‌هایی بوده که کمترین منابع مکتوب و
تحقیقی در موردشان وجود داشته است. از آنجایی که در عرفان شیعی بیان سیروسلوک و
دریافت‌‌های روحی مرسوم نیست و مهمترین ویژگی این علما راز داری و پنهان کنندگی دررابطه
با تجربیات روحی‌شان است دسترسی به این عوالم هم سخت است و باید با کنکاش در رفتار
و سلوک آن عارف و یا شنیده‌هایی از شاگردان
و نزدیکان آن‌ها متوجه بسیاری از مسائل شد. ضمن اینکه این مستند سراغ شخصیت‌هایی
رفت که اغلب درقید حیات نیستند و در زمان خود مجتهد، مرجع و عارف دینی بوده‌اند. مشخص
است که دسترسی به گفتارو نوشتار بسیاری از آنان ممکن نبوده و انتخاب شاگردانی که
نزدیک‌ترین رابطه را با آن‌ها داشته‌اند هم دشواری‌هایی را داشته است به طوری که ساخت
هرمجموعه به دلیل تکمیل نبودن منابع تحقیقی حداقل سه یا چهارسال زمان برده است.
شاید همین موضوع وجه ممیز این مستند با دیگر اثاری که به زندگی شخصیت‌های دینی
پرداخته‌اند باشد. به اعتقاد عبدالکریم عرشی تهیه کننده این مجموعه، هدف این نبود
که با تکیه بر یک سری کتاب و تحقیق و مقاله با چند نفر گفت‌وگو کنیم و او درباره
مثلاً  علامه طباطبایی صحبت کند که اگر این
طور بود کار ما هم راحت بود و چند نفر از روحانیون را که سخنوران خوبی هم بودند و مخاطب
آن‌ها را می‌شناخت و حتی از کلامش لذت می‌برد را می‌آوردیم و می‌گفتیم شما درباره این
عالم دینی صحبت کن و او هم با شیواترین کلام به تعریف و تمجید و شرح کرامات این
افراد می‌پرداخت. درحالی که بنای این مجموعه بر نقل یک سری مطالب از سوی مهمانان
برنامه نبود چرا که ما نیازی به سِحر کردن و مبهوت کردن مخاطب نداشتیم بلکه می‌خواستیم
مَحرم‌های این مسیر را انتخاب کنیم و از زبان آن‌‌ها شخصیت این علما را بشناسانیم.
به همین خاطر است که می‌بینیم بیان این راز و رمزها و سیر و سلوک از زبان نزدیک‌ترین
افراد به آنها  و کسانی که مقام این علما
را درک کرده بودند، اساس ساخت این مجموعه شده است. درواقع مهمترین امتیاز این
مستند اقتباس از شیوه و سلوک رفتاری این علما در نحوه ساخت بود. در حالی که می‌شد
این مجموعه را با آوردن نمونه‌های فراوانی از کشف و شهود یا بیان پیش‌گویی و مسائل
ماورایی آب و تاب داد و مخاطب عام را شگفت‌زده کرد اما این مجموعه با تأسی از کنش
و رفتار همان علما  از بیان این قبیل
کرامات پرهیز کرده است . درواقع یکی از شرایط ماندن در عرفان اسلامی و ادامه
سیروسلوک و یافتن مراتب بالای روحی دوری از دلبستگی به کشف و شهودهایی است که در
طول زاه نصیب عرفا می‌شود. از دید این علما بیان کشف و شهود دکان داری است و چون
هیچ‌کدام از این عرفای شیعی دکان‌دار نبودند به نوعی برای اطرافیانشان الگو شده‌بودند،
تاکید این مجموعه هم  براین بوده که کشف و
کرامات نشانه‌ای از بلوغ و رسیدن به هدف نیست بلکه ابزاری است که ناخودآگاه در طی
مسیر عرفان نصیب فرد می‌شود.

حدیث کیمیاگری همچنان ادامه دارد

مجموعۀ «حدیث سرو» به دلیل ساختار و شیوه تدوین و انتخاب
سبک و شیوه ساخت هم درمرتبه بالایی قرار گرفته است. این مجموعه که ترکیبی از بخش‌های
بازسازی شده و نمایشی و صحبت‌‌های مهمانان برنامه است با ظرافت و دقت پرداخته شده
است. به‌طوری که دربخش‌های بازسازی شده که بازیگرانی نزدیک به چهرۀ آن عالمان در
مقاطع مختلف سنی بازی می‌کنند مخاطب به هیچ وجه حس نمی‌کند که با بازیگر روبروست و
علاوه بر شیوه به تصویر کشیدن بخش‌های بازسازی شده چهره پردازی بی‌نظیر محسن
بابایی، چهره پرداز شناخته شده در عرصه سینما و تلویزیون خودش را نشان می‌دهد. این
انتخاب‌های حرفه‌ای از تیم تولید در مراحل فیلمبرداری و صداگذاری هم کاملاً حس می‌شود
حضور ایرج عاشوری، مسعود مسجدی، حمید روزبهانی، حسینی پویا مدیران تصویربرداری این
مجموعه و صداگذاری آرش قاسمی (صدا گذار فیلم سینمایی شیار 143) که صداگذاربرتر
جشنواره گذشته سیما بود نشان‌دهندۀ حساسیت بالا برای ساخت این مستند پرتره بوده
است. در کنار همه این‌ها ردپای یک تدوین فاخر، ارزشمند و آگاهی‌بخش به این مستند
ارزش بیشتری بخشیده است. مجتبی راعی کارگردان شناخته شده سینما با نگاهی عمیق به
کل مستند مانند یک مشاور فرهنگی در لحظات مهم این مستند حضور داشته و تدوینی بی‌نظیر
و با دقت روی این مستند انجام داده است. بدیهی است برای مستندی که روند تحقیقی‌ هر
مجموعه‌اش سه تا چهارسال طول کشیده و منابع تصویری و مکتوب هربار اضافه و کم شده
است تدوین نقش موثرتری داشته است و یک‌دست بودن و انسجام هر بخش دقت و درایتی خاص
می‌طبیده است. در کنار این‌ها استفاده از نریشن‌ به‌دور از اغراق، تخیل یا عناصر ادبی و انتخاب راوی‌ای با طنین گرم و
ساده (به طورمثال حسین محجوب بازیگر سینما و تلویزیون راوی مجموعه در حال پخش سید جمال‌الدین
گلپایگانی است ) و دوری از فضای اسطوره‌ای و شاعرانه در صحنه‌های بازسازی نشان از
الگو گرفتن از محتوای مستند برای ساخت آن در عین سادگی و بی ادعایی است.

در مجموعه مستند «حدیث سرو» به تهیه کنندگی عبدالکریم عرشی
عبدالرسول گلبن حقیقی ساخت مجموعه‌های علامه طباطبایی (7 قسمت) ، سیدعلی قاضی و
شیخ عباس قوچانی (9 قسمت)، شیخ جواد انصاری همدانی (9 قسمت) را برعهده گرفته، ضمن
اینکه ایشان علاوه بر کارگردانی مستندهای مربوط به آیت الله نجفی مرعشی و مجموعه 6
قسمتی شهید دستغیب با تهیه کنندگی خودش بوده است ضمن اینکه گلبن مجموعه‌های دیگری
با محوریت شاگردان آیت الله قاضی رادر دست تولید دارد. کارگردانی مستندهای آیت
الله شاه آبادی (8 قسمت)  و سید جمال
گلپایگانی (7 قسمت) را هم جواد توانا انجام داده است و در کنار او جلیل سامان
کارگردانی مستندهای ملاحسینقلی همدانی، شیخ محمد بهاری و آیت الله ملکی تبریزی را
برعهده گرفته است. البته مجموعه‌های علامه محمد تقی جعفری و  مجموعه تاثیر گذار «العبد» درباره آیت‌الله
بهجت به تهیه‌کنندگی محمد داوودی وکارگردانی محمدرضا کریمی‌راد هم بخش‌های مهم
دیگری از این مستندها است تکه تابه حال پخش شده است. با این حال ساخت این مجموعه
ادامه دارد و  محمد
داوودی تهیه کنندگی مستند‌هایی از علمای معاصری چون ایت‌الله جوادی آملی، مهدی
الهی قمشه‌ای، سید جلال الدین آشتیانی برعهده گرفته است. این‌روزها  مجموعه مستند «حدیث سرو» با پرداختن به شخصیت سید جمال‌الدین گلپایگانی
از شبکه پنج سیما (هر روز ساعت 5:35) و شبکه مستند (جمعه‌ ساعت 13:15) روی آنتن می‌رود.

/ 0 نظر / 31 بازدید